مقدمه:
كشور ايران داراي تمدني كهن بوده و از ديرباز مهد دانش و صنعت و از جمله اولين گلابگير دنيا نيز بشمار ميرود. سابقه گلابگيري در ايران به بيش از 2500 سال ميرسد. ايرانيان در آن زمان روش تقطير را ابداع نموده و سالها از آن بهرهمند بودهاند. تهيه مواد معطر و آب مقطر گياهان دارويي درايران قبل از حمله مغولان به اوج خود رسيد بطوريكه همه ساله مقدار معتنابهي گلاب، عرق نسترن، گل زرد، نعناع، رازيانه و غيره از طريق دريا به شمال آفريقا و اروپا و توسط شتر به هندوستان و چين صادر ميشده است. علاوه بر اين با استفاده از گياهان دارويي، داروهاي زيادي بصورت خشك و يا بصورت عصارههاي تغليظ شده تهيه و صادر ميگرديده است. مركز اصلي گل و گياهان معطر در فارس و ميمند از شهرت خاصي برخوردار بوده است.
حمله مغولان همراه با نابودي همه چيز، اين صنعت را نيز دچار مخمصه نمود بطوريكه از آن تاريخ تا كنون اين صنعت رواج قبلي خود را نيافته است. عطر ايران بعلت شرايط مناسب آب و هوايي از مرغوبيت خاصي برخوردار است ولي بعلت اينكه بمقدار كم توليد شده و بيشتر در داخل كشور مصرف ميشده از شهرت جهاني برخوردار نيست. گل محمدي، نسترن معطر و ساير گياهان اين خانواده بومي ايران بوده و از اين منطقه به ساير نقاط دنيا برده شده است. هنر تقطير گل سرخ نيز حدود پانصد سال است كه از ايران به اروپا برده شده، روشي كه با استفاده از آن محمدبن زكرياي رازي به ساخت و كشف الكل موفق گرديد و آنرا از طريق تخمير و تقطير انگور بدست آورد.
تهيه عطر و عرقيات در ايران به استثناء 3 تا4 مورد هنوز بصورت سنتي انجام ميگيرد و هيچيك از توليدكنندگان با خواص شيميايي موادي كه توليد ميكنند آشنايي ندارند و تاكنون مركزي نيز براي تحقيق روي گياهان معطر و اسانسدار بوجود نيامده است. در موارد اندك دانشكدههاي داروسازي اقدام به انجام آزمايشاتي نمودهاند كه در دسترس عموم قرار ندارد.
بعد از انقلاب اسلامي حركتهاي نويدبخشي توسط دانشكدههاي داروسازي و سازمان پژوهشهاي صنعتي ايران شروع گرديده و كارخانههاي اسانسگيري كاشان نيز، تلاشهايي را آغاز نموده و بخصوص بخش بزرگي از كار خود را به تحقيق در زمينه اسانس گل سرخ و ساير اسانسها اختصاص داده اند.
1- کلياتي در مورد گل سرخ:
1-1- تاريخچه گل سرخ:
Rosa در لاتين به معناي گل سرخ مي باشد. از آغاز تاريخ، گل سرخ بيش از همه گلها در قلوب بشر جاي گرفته و از وقتي که مردم از زيبايي درخشان گل، آگاهي يافته اند، گل سرخ يک سرو گردن از آنها بلند تر بوده است. گل سرخ ميراث بزرگي از افسانه و تاريخ را به همراه دارد. اين درختچه زيبا، ميليونها سال قبل از بوجود آمدن بشر در روي زمين، زيسته و زيبائي و عطر را در همه جا گسترده است. فسيلهائي که از شکوفه هاي گل سرخ در آرگون (Oregon)و کولورادو(Colorado)بدست آمده، محتملاً به 35 تا 70 ميليون سال قبل، مربوط بوده است. رزهاي خشکيده اي از 300 سال قبل ازميلاد از گورهاي مصريان بدست آمده تصور ميرود که نشان اولين آشنائي مصريان با گل سرخ باشد. معهذا تحقيقات وسيعتر نشان مي دهد که اين گل بومي مصر نبوده، بلکه از آسياي صغير به آنجا آورده شده است. تاريخ افسانه وار گل سرخ طي قرنها توسط هنرمندان، صنعتگران، نويسندگان و درختکاران بوجود آمده که بوسيله اين گل زيبا افسون شده اند و شرح فريفتگي شان را براي آيندگان نگه داشته اند تا از آن لذت ببرند. از جمله شاعراني که افسانه هاي اساطيري پيرامون گل سرخ در مدايح و ستايشگرها گفته، مي توان به اثر اناکرئون (Anaceron) قرن 6 ميلادي شاعر غزل سراي يوناني پي برد و رو نسازد (P.de Ronsard) 1585-1524، شاعر فرانسوي ، فرانسوادومالحرب (F.de Malherbe) 1555-1648 ، شاعر فرانسوي درباره هنري چهارم و لوئي سيزدهم و بالاخره غزلهاي سليمان (Cantiouses des cantiques) را مي توان نام برد. اپوله (Apuless)180- 125 نويسنده لانتي در داستان خر زرين مي گويد، چگونه بصورت آدم در مي آيد گه گل سرخ مي چرد. پيندار (Pindar)438-518 قبل از ميلاد، شاعر غزل سراي يوناني، ديونيزيوس باکوس (Diony sios Bacchus) گل سرخ را به رب النوع شراب ياد گشته است و در روم باستان، گل سرخ مطلقاً وابسته و تقديم به ديونيزيوس باکوس و ونوس محسوب ميگشت، براي مثال عيد سالانه دختران شادي که در بهاران برگزار شده است، در اين روز که متعلق به ونوس (Venus Erycina) بوده، درباريان کوچه و خيابانها و باغات را با گل سرخ و مورد (Myrtus communis) تزئين مي کردند. در ميهمانيها جشن گل سرخ مي گرفتند و همه جا را با اين گل افسونگر مي آراستند و از قدحها شربت گل سرخ مي نوشيدند، امپراطوران و همسرانشان روي تختخوابهايي از گل سرخ مي خوابيدند و در حمامهايشان از عطر گل استفاده مي کردند. در تراس ( Thrace) (محلي بين يونان و ترکيه ) گل سرخ به مانند سمبل ويژه اصلي خداوندي بوده است و در دوران تسلط روميان در آن سرزمين، يکي ازاعياد ديونيزي باکوس، بنام روزاليا (Rosalia) نام داشت. افسانه هايي که درباره گل سرخ نقل شده، نسبت به سرزمينها، نواحي، عادات و رسوم، فرهنگها و معتقدات مردم زياد و متنوع است. مسلمانان معتقدند که گل سرخ از قطره عرق جبين پيغمبر بوجود آمده است. بنا به افسانه اي، گل سرخ در بهشت عدن برنگ سفيد بوده است و هنگامي که حوا آنها را بوسيد رنگشان قرمز شده و تا به حال بدان رنگ باقي مانده است. در افسانه هاي يوناني آمده است که گل سرخ از چند قطره خون افروديت، الهه ي زيبائي و عشق که در اثر خار و خس ها ( کيهه کوتي Ronce) جنايتکار مجروح گشته بود، برنگ قرمز در آمده است. همچنين تعريف کرده اند که رنگ گل سرخ بر اثر خون ادونيس(Adonios) خداي زيبائي و جمال فينيقيان است که بوسيله خوک وحشي مجروح گشته و افروديت او را بصورت گل شقايق نعمائي (Anemone)در آورده است. گل سرخ را يونانيها براي روميها به ارمغان آورده اند که مجذوب آن شدند و پرورش داده و گلهاي خوبي بار آوردند. در ايام نرون(Neron) استعمال تزئيني گل سرخ در جشنهاي رومي به حد ديوانه وار رسيده بوده چنانکه گويند، نرون 40 ميليون سسترس (Sesterce) خرج تهيه گل سرخ براي يک مهماني گل سرخ براي يک مهماني کرده بوده بطور کلي هر جائي که مراسم يا جش رومي بطورخصوصي يا عمومي برگزار مي شد، مشکل مي نمود که گل سرخ جلب توجه نکند. گل سرخ را 40 قرن قبل از ميلاد در آسيا روي سکه ها و 16 قرن قبل از ميلاد مسيح در اروپا روي گچ بريها و سکه ها نقش مي شد. نقش معماري گل رز در بابل و آسور نشان مي دهد که اين تمدنها، گل سرخ را مي شناختند. نسخه هاي خطي قبلي از پرورش گل سرخ را ملکه گلها مي ناميدند. شعراء، تاريخ نويسان، گياهشناسان يونان باستان احساس خود را از گل سرخ در نوشته هايشان ثبت کرده اند، سافوي شاعره (Sappho) در 600 سال قبل از ميلاد مسيح، لقب ملکه گلها برخود نهاد. هومر در اديسه از گل سرخ در توصيف سپيده دم نام مي برد و در ايلياد به روغن گل سرخ اشاره مي کند. شاعر حماسي سراي يوناني نيز فجر سحر گاهي (اورورAurore) را به مانند يک دختر جوان در حال پخش کردن گل سرخ نمايانده است. کليساهاي رومي مسيحي روم با روش استفاده روميان از گل سرخ مخالفت کرده ولي بزودي آن را به عنوان نشانه تسلي جهت باز ماندگان مرده ها پذيرفت. از آن موقع گل سرخ در مراسم مذهبي ، نقاشي و نشانهاي کليسائي و مجسمه سازي بکار مي رود. تابلوي"تولد ونوس"که توسط بوتيچلي (Botticelli) نقاشي شده، افسانه اي را که باز مي کند، اين است که گل سرخ هنگام ظاهر شده ونوس از دريا در نزديک جزيره قبرس بوجود آمده تاکيد مي کند. در قرون وسطي، در باغها و ديرهاي انگلستان، گل سرخ را براي مراسم و اجتماعات مذهبي پرورش مي دادند، روي شيشه هاي رنگي پنجره هاي کليساها، طرحها، نقشهاي گل سرخ به چشم مي خورد. پنجره مشهوري از اين نوع در کليساهاي يورک ميينستر(York Minster)امت اتحاد خانواده هاي يورک و لنکاستر(Lncaster) بعد از جنگ زرها است. گل سرخ طلائي کليسائي روم از قرن چهارده باقي مانده است. رزهاي "رزساندي " (Rose-Sunday) بوسيله پاپ متبرک و گاهي به اشخاص که در مذهب کاتوليک به مقام ارجمندي نائل شده اند، سپرده مي شود. از اولين روزهاي سلحشوري و قهرماني، گل سرخ به عنوان نشان نجات خانوادگي نيم تاجها، پرچمها و سپرهاي شواليه ها و پادشاهان انگليس نقش مي شد. برخي از خانواده هاي سلطنتي انگلستان آن را به عنوان نشان اختيار کردند و هنوز هم نشان انگلستان است.گلهاي سرخ در عروسيها، مراسم دفن، آئين اعطاي نشان هاي لشکري، عطرسازي و پزشکي بکار مي رفت. رسم عاشقان بود که حلقه اي از گل سرخ ترتيب داده، به در خانه زن مورد پسند و علاقه شان مي آويختند. در مجموع مي توان گفت در دوران قديم، گل سرخ سمبل عشق، زيبايي و شادي محسوب مي گشت. بطوري که در داستانهاي کهن و قديم هندي گل سرخ به منزله دلپذيري، خداي مهر(خورشيد 9 معرفي شده بود. اما پس از پيدايش مسيحيت اين سمبل تغيير يافته و مادونا (Madona) مريم مقدس هميشه باکره، در افسانه هاي ونوس يونان که فراموش شده بود، جانشين گرديد. گل سرخ را نشانه پاکيزگي معرفي گرديد و ماه ششم تقويم حيواني، سنبله را به ماه مريم باکره تبديل کردند که برابر ماه مه ميلادي يا ارديبهشت شمسي است و در آغاز نيز ماه گل سرخ مي گفتند. در ايتاليا به عيد بهاره پانته کوت (Pantecote) که نزد يهوديان تحت عنوان روزي است که خداوند قوانين يهود را بر موسي پيامبر انسان نازل کرده است که به آن عيد الخمسين (عيد انعصره) است. مدتها به نام پاسکو آروزاتا (Pasqua rosata) شهرت داشت و بزرگان ديني مسيحيان، گل سرخ رزين را تغيير نام دادند و هم اکنون نيز زنان عابد و مقدسه اي مسيحي ميوه هاي خشک و قرمز گل سرخ را به نخ کشيده، همانند تسبيح با آن عبادت مي کنند که روزيه (Rosaire) يا تسبيح دانه درشت گل سرخ ناميد. به تدريج گل سرخ ارزش و مقام خدائي ديرينه اي را از دست داده و از آن در مراسم تشييع جنازه ها بيشتر استفاده مي کنند و حتي در برخي نقاط آن را روي گوره هاي مي کارند و چه بسا در برخي از نوشته ها از ارتباط گل سرخ و برگ سخن به ميان آورده شده است. به عنوان مثال، در يک داستان افسانه اي ايرلندي که اشاره دارد به ... اگر بيماري در خواب بيند گل سرخ را همراه مي برد، نشانه آن است اجلش فرا رسيده و خواهد مرد. در قرون وسطي، اروپائيان گلهاي بوته گل سرخ وحشي يا نسترن را شوم و نحس و شيطاني مي پنداشتند. شايد اين کج انديشي از نوشنه اي مولنتوف (Mullenthof)از داستان Sehlewing ناشي شده باشد که مي گويد ...شيطان مي خواست به آسمانها دست يابد براي به ثمر رسيدن اين مقصود، نردباني از ساقه هاي نسترن ساخت و از آن نردبان شروع به بالا رفتن کرد، ولي خداوند مانع گرديد و نردبان پاره شده و با سر به زمين سقوط کرد و تيغهاي گل بدنش را مجروح ساخت.
1-2- پيدايش و توسعه رز:
اروپا تا اوائل قرن 12 ميلادي گل سرخ را نمي شناخت و در آن هنگام بود که جنگجويان صليبي آن را از سوريه امروزي به اروپا انتقال دادند و در آن زمان به اين بوته گل شام مي گفتند. نهالهائي از اين گل به اروپا رفت و نام گل گال به آنها نهادند. رنگ اين گل در آن زمان قرمز روشن بود اما گل ديگري به نام گل دمشق که رنگ مخملي و عطري دلپذير داشت نيز به اروپا انتقال يافت که تا آن هنگام چنين رايحه اي دل انگيز در اروپا به مشام نرسيده بوده و تا به امروز اين گل به نام داماسک رز يا گل سرخ دمشقي شهرت دارد. رزهاي بورين با گل محمدي (Rosa damascena) وRosa gallica و ساير رزها، پيوند داده شدند تا خانواده بزرگي از رزها به نام دو رگه يا پيوندهاي دائمي نيز به نوبه خود با رز چاي (Tea) يا رز ادراتا(Rosa odorata) پيوند داده شدند تا هيبريدهاي دائمي نيز به وجود آمد. اولين دو رگه هاي چاي فرانسه نام دارد که به سال 1876 در فرانسه به دست آمد. نخستين دو رگيري چاي، گلهاي زرد خالص ندادند. تا در سال 1900 ميلادي ژوزف پرند دوشه (Joseph pernet Doucher)نخستين گل کاملاً زرد خالص، را وارد بازار کرد. اين کارشناسان موفق شدند با پيوند زدن گلها به يکديگر، صدها بلکه هزارها گل را به رنگهاي متفاوت و به نامهاي و کد هاي معين را روانه بازارکنند. اوايل قرن نوزدهم ميلادي، در واقع آغاز پيدايش علاقه مندي عمومي براي پرورش گل سرخ، علاوه بر جنبه هاي زينتي، به منظور هاي صنعتي و داروئي مي باشد. فعاليت زياد در اين زمينه در فرانسه صورت پذيرفت و مشوق اين کار امپراطريس ژوزقين (Empress josephne) آماتور بزرگ پرورش گل رز بود. اندکي بعد از سال 1800، امپراطريس دوستاران رز را به باغهاي خود در مالمزون (Malmaison) دعوت کرد و با کمک آنها کلکسيوني بالغ بر 256 نوع رزجمع آوري نمود. امپراطريس گروهي از هنرمندان را نيز براي يادداشت، شکل و رنگ رزهايش فرا خواند، در ميان اين اشخاص يکي، رافائل گلها پ-ژ-ردونه (P.J.Redoute) بود که بعدا نقاشيهاي آبرنگ، وي در سه مجله تحت عنوتن رزها (Les Roses) 1817-1824 منتشر گرديد. اکنون علاقه مندان تابلوها يا نسخه هاي آنها را به عنوان گنجينه هاي با ارزشي مورد ملاحظه و بررسي قرار مي دهند. علاقه بيشتر به پرورش رز موجب پيوند زدن، گرديد و انواع جديد از آن، بوجود آمد و اکنون نيز اين انواع وجود دارد. در سال 1829، نام 2000 نوع در کاتاوگ آن زمان نوشته شده بود. در حدود 1600 نوع رز نام برده که از 1815 تا کنون بوجود آمده و از بين رفته است. گل سرخ امروز با رزهاي قرنهاي گذشته خيلي متفاوت اند. آنها در رنگ، شکل، بو، طول مدت گل دهي با اجداد خود بواسطه هيبريدهاي انجام گرفته، فرق دارند. در اوايل سال 1800، تمام رزها، فقط در تابستان گل مي دادند به غير از رزمانتلي چيني (Monthly) که در پاييز نيز گل مي دادند. با رونق گرفتن کشت گل رز در سراسراروپا، نمايشگاههاي مخصوص گل ترتيب داده شد ولي ازهمه بالاتر فستيوال گل در ژنومي باشد. که در هر سال در سراسر دنيا برگزار مي شود و بي نظير است. حتي گروهي از افراد با سليقه و ذوق آن را در رديف مراسم برگزاري جوايز اسکاردر هاليوود مي دانند. از طرفي، نمايشگاه گل سرخ منحصر به ژنو نبوده، بلکه در اقصي نقاط جهان بر پا مي گردد، مانند وست بروک پارک (هلند) پارک دلي در مادريد "سن" در دوبلين پايتخت ايرلند، دورتموند در آلمان و غيره، در سال 1987 يک مسابقه بزرگ رقابت انگيز با شرکت هزاران علاقمند به رز درشهر پاريس با حدود 400 نوع گل مختلف به معرض نمايش درآمد و در واقع بهشتي از گل، عطر و رايحه مطبوع مشام بينندگان را معطر ساخت. يک نوع گل که پيوندي از چندين نوع گل رز بود به عنوان << آلن ميد لانت >> تعلق گرفت. گل او که پيوندي از چند گل بئد به نام ( شري ميدلنو) شهرت يافت. پدر اين شخص، گلي را ابداع کرد به نام گل صلح (Pease) اشتهار پيدا کرده است. اما با توتيکه برنده بهترين گلها شد، يک خانم ايرلندي بود و جايزه بزرگترين گل به يک گلخانه انگليسي تعلق گرفت و هرمان کورس جايزه کوچکترين گل و خانواده پل سن دانمارکي جايزه معطر ترين گل را به خود اختصاص دادند.
1-3- خواستگاه و انتشار جغرافيائي گل سرخ:
گل سرخ يکي از پنج پايه اصلي رز در دنيا است. منشأ اصلي اين گل آسياي جنوب شرقي و ايران گزارش شده است. امروزه در تمام نقاط دنيا کشت مي گردد و قسمت اعظم گل سرخ از کشورهاي بالکان، فرانسه، ترکيه، مراکش و ايران توليد و صادر مي گردد. کشت و کارآن در ايران، در زمانهاي پيش متداول بوده است. درسالهاي اخير محصول گل بريده يکي از محصولات عمده باغباني کشور به شمار مي آيد و اين محصول در تمام فصول به بازار عرضه مي شود.
1-4- شرايط كشت گل سرخ:
گل سرخ در آب و هواي سرد كوهستاني مي رويد، ارتفاع بوته آن بين 50 تا 150 سانتي متر است و در خاك رس شني پرورش داده مي شود، اگر چه انواع ديگر خاك ها هم مناسب گل سرخ است ولي خاك رس شني با توجه به مواد معدني آن براي اين كار مناسب تر است، رنگ گل سرخ همانطور كه از اسمش پيداست سرخ است هرچه گلبرگهاي آن سرخ تر باشد، بهتر و براي گلابگيري مناسب تر است.
گل سرخ بعد از دو سال از كاشت اوليه آن گل مي دهد و اين گل دادن معمولاً بين سه تا چهار سال ادامه پيدا مي كند. بعد از چهار سال بوته آن از شاخه اصلي بريده مي شود تا دوباره سه تا چهارسال گل بدهد، بعد از اين مرحله هم هنگامي كه بوته ها ريشه كن شد، از طريق تكثير به روش قلمه زدن زياد مي شود، با توجه به خاك، آب و هوا، رطوبت، تكثير، رنگ و بو و تعداد گلبرگ ها مي توان مرغوب ترين گلها را در قمصر كاشان و بعد نياسر و آزران و كامو و جوشقان پيدا كرد.
1-5- موارد استفاده گل سرخ :
گل سرخ، مظهر محبت است و زيبائي، عطر دل انگيز آن از دوران باستان آن را ستوده اند و حکماي يونان مصارف فراواني ( مخصوصا در عطر سازي و پزشکي ) براي آن ذکر کرده اند و در طب شرق جايگاه ويژه اي داردگل محمدي که در واقع گل سرخ پرپر، صورتي رنگ مظهر زيبائي و جمال طبيعت به شمار مي آيد گويند پيامبر اسلام به عطر گل سرخ علاقه وافر داشتند و آن را زياد استعمال مي فرمودند اکنون نيز عطر و گلابي که از گل سرخ تهيه مي کنند، در مجالسي با ختم صلوات مصرف مي کنند. عمده قسمتهاي مورد استفاده اين گياه گلها و ميوه هاي آن مي باشد. گلبرگها و ميوه هاي گل سرخ، کمي قابض بوده و از اين رو آن را به عنوان داروي قابض ملايم به کار مي برند. دانشمندان انگليسي در حين جنگ جهاني دوم متوجه شدند که ميوه هاي گل رز، به عنوان منابع بسيار غني از ويتامين ث به شمار مي آيد، به طوري که سه عدد ميوه متوسط گل سرخ به اندازه يک پرتغال معمولاً ويتامين ث دارد. روي همين اصل از قديم در روستاهاي مناطق معتدل ايران، از ميوه گل سرخ و نسترن، آش، شربت و ترشي درست مي کردند و يا نوعي ازآن که در مازندران « کليک » ودر آذربايجان «گلديک » مي گويند و بعد از ريختن گلبرگها رنگشان قرمز روشن و نرم مي باشد به شکل خام نيز مصرف مي گردد. از گلبرگهاي گل محمدي در نواحي غربي و شمال کشور، مربا و شربت درست مي کنند که به علت داشتن املاح ملين و مفيد است. ميوه هاي گل رز حاوي اسيد اسکوربيک به مقادير 5/0 تا 7/1 درصد مي باشد ولي مقدار ويتامين موجود در آن بستگي تام به منشاء گياهي، محل کشت، آب و هواي منطقه، زمان جمع آوري و طريقه خشک شدن محصول دارد. در حقيقت ميوه هاي گل سرخ موجود در بازار اغلب فاقد ويتامين ث مي باشد، حتي اگر بپذيريم که ميزان اسيد اسکوربيک موجود در ميوه گل محمدي بالا و در حدود يک درصد باشد و تمام اين مقدار کاملاً وارد فراورده هاي تهيه شده مانند دمکرده، سوپ و مربا مصرف شود ولي قيمت ويتامين ث اين فراورده ها در حدود 25 برابر قيمت ويتامين صناعي ( سنتزي ) خواهد بود، چون اغلب خصوصيات فوق ممکن است، صحيح نباشد و چون از نظر جذب و متابوليسم ويتامين ث طبيعي و صناعي فرقي با يکديگر ندارد، بنابراين ميوه گل سرخ، نمي تواند به عنوان يک منبع اقتصادي براي ويتامين ث محسوب شود و در قرصهاي ويتامين ث محتوي ميوه گل سرخ و ويتامين ث صناعي است، اغلب ذکري از ويتامين ث طبيعي نمي شود و در اکثر موارد مقدار ويتامين ث طبيعي نيز بسيار ناچيز است.
1-6- تاريخچه گل در قمصر كاشان
حدود هفتصد سال پيش، يورش ناجوانمردانه قوم مغول به استان فارس و ويراني اكثر شهرهاي آن توسط سربازان چنگيز و بروز ناامني در فارس، باعث شد كه گلكاران و كشاورزان گل سرخ در پي يافتن مكاني باشند تا از هجوم مغولان در امان بمانند. گروهي به خراسان، عده اي به همدان و تعدادي بسمت كاشان حركت كردند و در چند نقطه اطراف كاشان سكني گزيدند و به پرورش گل سرخ پرداختند.
چندي نگذشت كه كشت گل محمدي و متعاقب آن صنعت و مراسم سنتي گلابگيري در كاشان رواج پيدا كرد. دشت هاي گل سرخ در اطراف كاشان به طور پراكنده وجود ندارد بلكه مي توان نوار پهني از آن را كيلومتر ها از دامنه كوه هاي كركس، از «آزران» و «كامو» گرفته تا «نياسر» و «دليجان» و «برزك» و «قمصر» و «قهرود» مشاهده كرد، اگر چه پيشكسوتان گل و گلاب گيري مي گويند: «گل سرخ از قمصر به ديگر روستاهاي اطراف رفته است.»
برآوردها نشان مي دهد ساليانه بيش از 700 تن گل سرخ در كاشان توليد مي شود كه نياسر كاشان با 500 هكتار زمين زيركشت حدود 250 تن گل سرخ بدست مي آيد، روستاهاي سده و برزك با 300 هكتار زمين زيركشت، 150 تن گل سرخ، جوشقان با 150 هكتار زمين 80 تن، قمصر با 50 هكتار 25 تن و ديگر روستاها سالانه چندتن گل سرخ توليد مي كنند. با مرور تاريخ متوجه مي شويم كه گل سرخ، گل بومي منطقه زرقان فارس، شهر گلستان و بوستان است كه به قمصر آمده است.
2- کلياتي پيرامون گل محمدي:
2-1- درباره گل محمدي:
رزها درختچههايي از خانواده گل سرخ (Rosaceae) ميباشند. اين خانواده متجاوز از 2000 گونه و حدود 100 جنس را در بر ميگيرد.
گل محمدي يا گل گلاب با نام علمي Rosa damasena درختچهاي است خزدار (Decideous) و شايد بندرت در بين آنها هميشه سبز (Evergreen) يافت شود.
جنس Rosa داراي 250 گونه بوده كه مهمترين آنها به غير از گل محمدي از نظر تهيه اسانس و گلاب عبارتند از :R.centrifolia و R.alba و R.moschata (نسترن) و R.caninal و (گل سرخ) R.galica. عدد پايه كروموزومي كليه رزها 14=n2 است. رزهاي اهلي جهان اكثراً اكتاپلوئيد هستند و 56= n8 كروموزوم دارند. گل محمدي از اواخر قرن شانزدهم از آسياي صغير و به احتمال زياد از دمشق به اروپا برده شده است. اين درختچه توليد گلهاي بسيار معطر مينمايد كه خاصيت دارويي دارد.
گل محمدي در بيشتر مناطق و استانهاي كشور به خصوص آذربايجان، اصفهان، مركزي، كرمان، فارس، چهارمحال و بختياري، همدان، سمنان، گنبد و گرگان و يزد سابقه كشت دارد و از آن گل خشك، گلاب و اسانس تهيه ميشود كه مصارف خوراكي، دارويي و عطرسازي دارند.
بر اساس آخرين اطلاعات حدود 2500 هكتار به كشت گل محمدي اختصاص دارد و حدود 1350 تن گل تر و 190 تن گل خشك، 1350 تن گلاب و حدود 200 كيلوگرم اسانس از آن استحصال ميشود. اسانس گل محمدي، بي رنگ، زرد و يا سبز رنگ است و در 20 درجه سانتيگراد حالت روان دارد و در 12 درجه سانتيگراد منجمد ميگردد و كريستال ميشود.
با توجه به وضعيت اكولوژيكي كشور ما در بسياري از زمينهاي درجه 2 و 3 اقدام به كشت و كار گل محمدي ميشود.
2-2- مشخصات گياهشناسي گل محمدي:
گل محمدي درختچهاي داراي شاخههاي گل دهنده تيغ دار، استوانهاي شكل، بدون شيار و داراي برگهاي مركب شانهاي كه داراي 5-3 برگچه متقابل دندانهدار ميباشد. رگبرگهاي پشت برگ مشخص و بهم رفته، برگچه چرمي و بيضي شكل، نوك تيز به طول 5-3 سانتي متر، و روي برگها صاف و سبز و پشت آنها سبز كمرنگ و دمبرگهايش خزي و نمدي است و با كركهاي غدهاي پوشيده شده و تا انتهاي جام گل كشيده شده است.
گلها به شكل صورتي خوشرنگ با 32 گلبرگ صورتي مشابه و يكدست كه در اوائل صبح شروع به ظاهر شدن مينمايند. كاسبرگها به تعداد 5 عدد كه حداقل سه تاي آنها داراي زوائد بزرگي در لبهها هستند. پرچمها زرد رنگ به تعداد 100 عدد در تركيب گل وجود دارند. ميوه آن پس از ريزش گلبرگها گوشتي گرد و يا تخم مرغي به طول 5/1 سانتي متر كه در داخل برجستگي كوزهاي شكل زير گلبرگها قرار دارند.
زمان باز شدن گلها در اوائل ارديبهشت تا اوائل تيرماه ميباشد. و در هر منطقه مدت زمان باز شدن گلها 30-20 روز طول ميكشد. دوام گل حداكثر يك روز بوده و بعد از آن رنگ صورتي خوشرنگ گلبرگها به سفيد ميگرايد و با اندك نسيمي گلبرگها پرپر شده و ميريزند. لذا توصيه ميشود كه گلها در اوائل صبح و حتي قبل از طلوع آفتاب برداشت شوند تا از پر پر شدن آنها جلوگيري شود و همچنين درصد مواد مؤثره آن حفظ شود.
2-3- تكثير گل محمدي (عمليات كشت):
تكثير اين گياه از طريق پاجوش، قلمه و تقسيم بوته ميباشد. عمليات تكثير در مرحله خواب و استراحت گياه صورت ميگيرد. عمدهترين روش تكثير از طريق پاجوشهاي ريشهدار صورت ميگيرد بدين ترتيب كه پاجوشهاي ريشهدار را از پايه مادري جدا كرده و پس از آمادهسازي زمين آن را در زمين اصلي به فاصله 4*3 متر كشت مينماييم و بعد از كشت بايد بلافاصله آبياري شود.
عمليات كشت در دو فصل صورت ميگيرد. يك مرحله اواخر پاييز بعد از خزان كردن پايههاي مادري و يك مرحله هم در بهار قبل از بيدار شدن پايه مادري.
كشت پاييزه بر كشت بهاره برتري دارد. زيرا امكان استفاده از نزولات جوي را بيشتر و استقرار بهتر نهالها را باعث شده و خطر گرماي بهار را در عدم استقرار نهالها كاهش ميدهد.
2-4- برداشت گل محمدي
برداشت گل محمدي معمولاً در صبح زود و با تعداد كارگر زياد شروع ميشود. قسمت برداشت شده گلبرگها، نهج و قسمتي از دمبرگ ميباشد. يك كارگر بطور متوسط روزانه 30-25 كيلوگرم ميتواند گل برداشت نمايد. ميزان گل توليد شده در هكتار 3500 كيلوگرم ميباشد.
از تقطير با آب گل محمدي گلاب و اسانس (عطر) استحصال ميشود. گلاب حاصل جهت شستشوي اماكن متبركه، شيرينيسازي، مرباجات و از اسانس آن در صنايع داروسازي و غذايي استفاده مي شود. اسانس آن داراي اثرات ضد ويروسي و باكتري، ضد اسپاسم، آنتي سپتيك و آرام بخش مي باشد.
مواد اصلي تشكيل دهنده اسانس گل محمدي عبارتند از:
سيترنلول 55-34%،گرانتول 40-30%، استاروپنين 26-22%، و فنيل اتانول 3-5/1%
حال با توجه به امكان توليد و فرآوري اين محصول در كشور بايد به برنامه صادرات آن بيشتر و جدي تر فكر كرد. يكي از مهمترين مشكلاتي كه در امر گسترش صادرات وجود دارد يكسان و استاندارد نبودن اسانسهاي تهيه شده در كشور است. در تحقيقات به عمل آمده كه با تكنيك گاز كروماتوگرافي انجام شده است اسانسهايي كه از مناطق كاشان، كرمان، اصفهان و نيز بازار داخلي جمع آوري و مورد بررسي قرار گرفتند بررسيها نشان مي دهد كه اين اسانسها از نظر مواد متشكله و غلظت باهم تفاوت دارند.
دلائل اين موضوع مي تواند يكسان نبودن گلهاي محمدي در گلستانها، اثر اقليم و فصل در توليد اسانس، استاندارد نبودن روشهاي توليد اسانس و غيره باشد. متأسفانه در اين مورد هنوز تحقيقات مناسبي به عمل نيامده است لذا پيشنهاد مي شود كه در وضعيت توليد نهالستانهاي جديد در جهت سلكسيون آنها برنامهريزي شده همچنين به روش كشت بافت بهترين گونهها را تكثير نمود و نيز بهترين روشهاي اسانسگيري مطالعه و استاندارد شوند.
2-5- هزينه هاي توليد يك هكتار گل محمدي
هزينه توليد يک هکتار بوته گل محمدي به شرح زير مي باشد:
الف: زمين 24.513.950 ريال
ب: هزينه هاي كاشت
1- شخم 303.400
2- احداث جوي و نهر 482.830
3- خريد نهال 1.473.600
ج ـ دوران زراعي
1- عمليات هرس، شخم، بيل زدن و .... 531.400 5%
2- كود نيترات يا اوره 350.000 4%
3- كود فسفات 364.600 4%
4- كود حيواني 871.400 10%
5- سم 157.500 2%
6- آب بها 418.200 5%
7 - استحصال آب 1.515.200 18%
د: برداشت و بازاريابي 3.911.700 46%
كل هزينه ها 7.382.700 ريال
3- درباره گلابگيري, تهيه اسانس و عرقيات:
3-1- گلابگيري در ايران:
در حال حاضر در نقاط مختلف ايران با استفاده از روشهاي سنتي گلاب ميگيرند ولي مركز اصلي توليد عطر و گلاب، كاشان و ميمند فارس ميباشد.
چون هدف از تقطير گل در ايران تهيه گلاب ميباشد عطر يك توليد جنبي بشمار ميآيد. ميزان توليد گل در منطقه كاشان حدود 3 هزار تن ميباشد كه در سطح بيش از ششصد هكتار كاشته شده است. نوع گل سرخ كاشان Rosa damascena است كه از مرغوبترين نوع رز به شمار ميرود و بصورت گلستانهاي زيبا در دامنه كوههاي كركس ايجاد گرديده است.
دستگاههاي گلابگيري سنتي همان دستگاههاي قديمي است و از يك ديگ با ظرفيت حداكثر سي كيلو و يك پارچ و دو عدد نيچه تشكيل ميگردد. اين دستگاهها حدود 400 تن گل را به گلاب و عطر تبديل ميكنند. علاوه بر اين 3 كارخانه نيز با استفاده از روش بخار در حومه كاشان احداث گرديده كه جمعاً حدود 1600 تن گل را مصرف مينمايند.
در فارس تهيه گلاب و عرقيات رواج داشته و نحوه كار آنها كمي با كاشان تفاوت دارد و از دقت و ظرافت كمتري برخوردار ميباشد. در فارس گل سرخ بصورت ديم در دامنه كوهها وجوددارد كه توسط روستائيان چيده شده و به گلابگيران فروخته ميشود. ميزان توليد گل در فارس بستگي به مصرف گلابگيران دارد و منابع توليد آن بسيار وسيع است. گلابگيري بيشتر توسط گلابگيران سنتي انجام ميگيرد و اخيراً نيز كارخانهاي احداث گرديده است. گلاب، عطر و عرقيات توليدي اين مناطق ضمن تأمين نياز داخلي به كشورهاي حوزه خليج فارس صادر ميگردد.
3-2- بررسي خصوصيات ريزمورفولوژي مورداستفاده درتوليدگلاب و اسانس
در ايران جهت توليد عطر و گلاب از گل محمدي اجزاء مختلف گل شامل گلبرگ ، کاسبرگ ، نهنج ، پرچمها و بخشي از دمگل مورد استفاده قرار مي گيرد. ميزان اسانس موجود در اجزاء گل متفاوت است. در گل محمدي، عمدتاً روي گلبرگ ها جمع مي شود و در تقطير و تهيه گلاب و يا اسانس معمولا از اين قسمتها استفاده مي گردد. مطالعه کيفيت گلبرگهاي گل محمدي نشان داده است که گلبرگ ها حاوي مواد روغني اسانسي مهمي مثل سيترونلول، نرول وژرانيول هستند که از ارزش بالاي اقتصادس در عطر سازي برخوردارمي باشند .مطالعه مقدماتي اجزاي گل از لحاظ کمي نشان داد که ميزان اسانس در نهنج 10% درصد در گلبرگ 57% درصد بوده است بدين معني که ميزان اسانس گلبرگ حدود 6برابر بيشتر از نهنج است .مطالعات کيفي اسانس در اجزاي گل نيز نشان داده است که استفاده که از گلبرگ به تنهائي کيفيت اسانس و ارزش اقتصادي آن را بالا مي برد. بنابراين توصيه مي شود در تهيه اسانس و گلاب، از گلبرگ و از ساير اجزاي گل براي توليد اسانس و گلاب با کبفيت پائين استفاده گردد. مطالعات ريزمرفولوژي انجام شده نشان مي دهد در گل محمدي کاشان کرکهاي حفاظتي و ترشحي متعددي بر روي نهنج، گلبرگها و دمگل وجود دارد که از گل به سمت ساقه از تراکم اين کرکها کاسته مي شود. در اندازه گيري بعمل آمده در گلهاي کاشان با ميانگين وزن 5/2 گرم سهم وزني گلبرگها و پرچمها نسبت به کل گل 70-65 درصد است. لازم است کميت و کيفيت اسانس حاصل از ديگر اجزاء گل مورد بررسي قرار گيرد. همچنين ارزش اقتصادي افزايش کيفي اسانس در مقايسه با کاهش وزن ناشي از جداسازي نهنج و گلبرگ و همچنين هزينه کارگري لازم براي جداسازي مورد مقايسه قرار گيرد.
3-3- درباره گلاب و اسانس:
همزمان با بهار و ماههاي ارديبهشت و خرداد، گلهاي محمدي با عطري دل انگيز محيط پيرامون را عطر آگين مي کنند. در اين زمان کارگاههاي سنتي و صنعتي مختلف گلابگيري در اقصي نقاط، با وسايل تقطير، گلها را هر روز صبح زود، قبل از باز شدن کامل غنچه، چيده و به همراه بخار آب در ديگهاي مختلف، تقطير مي نمايد. اسانس حاصله که در قسمت فوقاني پارچه جمع آوري شده، تجمع مي يابد را جدا و پس از آبگيري در درون شيشه هاي در بسته، دور از نور نگهداري مي کنند، اسانس را در ظروفي که اطراف آن توسط نمد پوشيده شده است، عرضه مي نمايند، آب باقيمانده حاصل از عمل تقطير را به عنوان <<گلاب >> به مصارف مختلف مي رساند. از هر 3000 کيلوگرم، حدود يک کيلو اسانس به دست مي آيد. اسانس رز يکي از عطرهاي بسيار معروف مي باشد که به طور وسيع در عطر سازي و ساير فراورده ها ي آرايشي(پودر دندان و انواع پمادها) به عنوان خوشبو کننده به کار مي رود. قسمت اعظم اسانس گل محمدي در گلاب، به عنوان تقويت کننده قلب و تهيه شربت مصرف مي شود. کشورهاي بالکان، فرانسه، ترکيه، مراکش، اسپانيا و ايران توليد مي شود. براورد قابل قبول مصرف ميکرو گرم به ازاء هر کيلو وزن بدن براي ستيرال ژرانيل استات، سيترونلول، ليناليل، استات بر حسب سيترال مي باشد.
3-4- صنعت کلابگيري :
ايران باستان، از دوران هاي بسيار گذشته، به صنعت گلابگيري اشتهار داشته و اين کشور مرکز اصلي گل سرخ و گياهان معطر به شمار مي رفته است. بيشترين کارگاههاي توليد گلاب در ميمند و فيروزآباد فارس بوده است. حمله مغولان همراه با نابودي همه چيز، اين صنعت را نيز دچار رکورد نمود، به طوري که از آن تاريخ تا کنون اين صنعت رواج قبلي خود را باز نيافته است. هنر گلابگيري در قرن دهم ميلادي توسط اعراب به اروپا شد و اولين کشور اروپائي که اين هنر را در خدمت گرفت، اسپانيا بود. عطر و گلاب گل سرخ ايران به علت شرايط مناسب آب و هوائي، از مرغوبيت خاصي برخوردار است. به جهت اينکه به مقدار کم توليد و بيشتر در داخل کشور مصرف مي شود. از شهرت جهاني برخوردار است. اکثر کشورهاي عربي حوضه خليج فارس، انواع مختلف عرقيات وگلاب را از ايران تهيه مي کنند. متأسفانه اکثر مراکز و کارگاههاي گلابگيري کشور به صورت سنتي انجام مي گيرد. کمتر توليد کننده اي با شيمي ترکيبات مواد توليد شده آن آشنائي دارد.
3-5- آب مقطر ( گلاب ) گل سرخ:
آب مقطر حاصل از تقطير گل سرخ را گلاب مي نامند. تفاوت گلاب ايران با ساير کشورها در اين است که گلاب ايران در واقع از تقطير گلهاي تازه محمدي با آب مقطر تهيه مي شود، در صورتيکه گلاب ساير کشورها، از طريق حل کردن اسانس گل محمدي در آب مقطر به دست مي آورند. هنگامي که آب مقطر گل سرخ به طريقه مصنوعي تهيه شود. ژرانيول با درصد زيادي در آب حل شده، ولي استرها روي صافي باقي مي مانند. به عبارت ديگر، يکي از مشخصات گل سرخ حضور هيدروکربنهاي داراي 15 تا 22 اتم کربن است که نسبت 9/22 درصد در آن موجود هستند. اين هيدروکربنها (استرها) به مقدار زياد در هنگام تهيه آب مقطر به روش مصنوعي توسط صافي گرفته شده و به هدر مي رود.
3-6- گلاب قوي (Stronger rosewater):
محلول اشباع شده استاندارد خوشبو از گلهاي محمدي که از تقطير گلهاي تازه با آب و جدا ساختن اسانسهاي اضافي از قسمت آب زلال حاصل از تقطير به دست مي آيد. براي اينکه بوي معطر آن حفظ شود، بهتر است که آن را در ظرفهائي که مقداري هواي تازه اضافي در بالاي آن است، نگهداري نمود، به اين نوع گلاب، اصطلاحاً گلاب قوي گويند، اين آب مقطر جزء محصولات ثانوي اسانس گل سرخ است و آن را با هم حجم خود آب مقطر ساده مخلوط مي کنند و آب مقطر معمولي گل سرخ را گلاب سه برابر (Triple Rosewater) به دست مي آورند.گلاب تجاري رقيق نشده، به وسيله تقطير گلهاي تازه گل محمدي حاصل مي شود و محلول آبي اشباع شده از اسانسهاي حاصل مي گردد، آب باقيمانده حاصل از تقطير گلهاي محمدي که به گلاب مشهور است را يا به همين صورت به مصرف مي رساند يا اينکه براي تقطير مجدد گلبرگهاي تازه (به جاي آب مقطر) به کار مي برند.
3-7- درباره عطر و عرقيات:
مروري بر زندگي اقوام مختلف در ايران باستان و مردمان پس از آنها تا زمان حال، نشان ميدهد كه بطور پيوسته تهيه و مصرف انواع عطر و عرقيات گياهي به منظور استفادههاي غذايي، آرايشي، بهداشتي، درماني و صنعتي متداول بوده و ايجاد محل تهيه و توليد فراوردههاي مختلف اينگونه محصولات، بخش عمدهاي از فعاليتهاي اقتصادي، اجتماعي آنها را تشكيل ميداده است.
آنچه در حال حاضر به نام عرقيات، اسانسهاي طبيعي، اسانسهاي مشابه طبيعي، اسانسهاي مصنوعي، عصارهها و تنطورها توليد و عرضه ميگردد، حاصل اطلاعاتي است كه در فرايند توليد و مصرف اينگونه محصولات تجربه گرديده و همپاي كسب تجربيات به صورت علمي به كار رفته است.
بكارگيري روشهاي سنتي هنوز ادامه داشته و استفاده از روشهاي جديد تهيه و توليد اسانسها و عرقيات گياهي از جمله روش آنزيمي، روش حلال آلي، روش دي اكسيد كربن و... به تدريج جايگاه ويژه با كارايي بالاي خود را خصوصاً در بخش صنعت باز نمودهاند.
اقبال عمومي مردم از مصرف انواع فراوردههاي عرقيات و اسانس به عنوان نوشابههاي طبيعي، عطر و طعمدهندههاي غذايي، داروهاي طبيعي و نيز استفادههاي بهداشتي از يك طرف و تأسيس كارخانههائي كه با استفاده از اطلاعات ذيقيمت سنتي و روشهاي جديد صنعتي جهت استحصال اسانسها و عرقيات گياهي فعاليت مينمايند از طرف ديگر و همچنين اقبال بازارهاي جهاني براي خريد انواع محصولات توليدي اين كارخانجات از سوي ديگر، پيشرفت قابل توجه علمي و اقتصادي، توليد و عرضه اين گونه محصولات در ايران را نويد ميدهند.
4- جمع بندي و ارز يابي جايگاه شهرستان کاشان در اين بخش:
4-1- کاشان مهد پرورش گل محمدي و توليد گلاب:
ايرانيان از نخستين کساني هستند که ازدوران بسيار دور به ويژگيهاي خوراکي و درماني گل سرخ پي برده اند، رنگ و بوي خوش آن آرامش دهنده دلها و گلبرگ هاي سرخابي فامش همواره زينت بخش سفره هاي رنگارنگ ما و جهانيان بوده است .در کاشان صدها سال است که گل سرخ ، گل محبوب و دوست داشتني مردم و کشاورزان بوده و هست و هيچ گلي به اندازه گل محمدي در سروده هاي سرايندگان ستايش نشده است . در حال حاضر گلستانهاي گل محمدي دومين محصول باغي شهرستان از لحاظ وسعت سطح زير کشت مي باشد وکارگاههاي گلابگيري سنتي و صنعتي گل محمدي به ايجاد اشتغال مولد و توليد فراورده هاي گل براي عرضه به بازار هاي داخلي و بويژه صادرات به بازارهاي جهاني فعال هستند . از طرفي سالانه ميليون ها نفر از دوست داران گل سرخ داخل و خارج کشور از مراسم گل چيني و گلاب گيري آن شهرستان بازديد مي نمايند. سازگاري مناسب گل محمدي با آب و هواي مناطق کوهستاني و مرتفع شهرستان موجب توسعه گلستانها و فرهنگ و هنر و تمدن ديرينه گلابگيران موجب ايجاد کارگاه هاي گلابگيري سنتي و صنعتي براي توليد و عرضه فراورده ها ي گل سرخ به بازارهاي داخلي و خارجي گرديده است .در جهان کنوني از منظر کشاورزي اقتصادي ايجاب مي کند که برنامه ريزان، مديران بخش کشاورزي و ديگر بخشهاي مرتبط با صنايع توليدي و فراوري و بسته بندي ، بازاريابي و بازرگاني با وحدت و همدلي علاوه بر افزايش کمي بر افزايش کيفي محصول توليدي اهتمام ورزند تا بتوانند بهترين محصول توليدي را با زيباترين و عالي ترين کيفيت در سطح جهاني عرضه نمائيم و اين امر مهم تنها زماني ممکن خواهد بود که دست نياز خويش را به سوي محققين مراکز علمي و تحقيقاتي دراز نموده و با رويکرد به روشهاي علمي و فني کاشت ، داشت و برداشت ، فراوري و بسته بندي بتوانيم علاوه بر رونق اقتصادي روز افزون کشاورزي منطقه موجبات عرضه بيشتر محصول به بازار جهاني را داشته باشيم .
4-2- جايگاه گياهان داروئي و اسانس دار در منطقه کاشان:
اهميت و جايگاه رو به تزايد گياهان داروئي و اسانس دار در مديريت توسعه پايدار به ويژه در ابعاد کلان توسعه اقتصادي، زيست محيطي، اشتغال زائي، امنيت غذايي و خود کفائي داروئي در عرصه ملي و فرا ملي به حدي است که مي توان امروزه روند تعميق و احياء آن را به ويژه در تامين بخشي از منابع تامين دارو، به عنوان يکي از شاخه هاي اصلي توسعه ملي در کشور مد نظر قرار دارد. بخشهاي مرکزي ناحيه رويشي ايراني _ توراني که بيش از 75 درصد از عرصه هاي مناطق خشک تا نيمه خشک کشور را تحت سيطره خود قرار داده، اگر چه بواسطه شرايط اقليمي اکولوژيک آن از تراکم و فراواني پوشش گياهي قابل توجهي برخوردار نبوده، وليکن بواسطه محيطي خاص، داراي ذخائر ژنتيک گياهي داروئي و اسانس دار قابل ملاحظه اي مي باشد. رستنيهاي داروئي و معطر، بسيار ارزشمندي در اين حوزه اکولوژيک انتشار يافته اند، که با اعمال مديريت صحيح در شناسائي اين ذخاير ژنتيکي و بهره برداري صحيح از آن، پاسخگوي نياز هاي داروئي و صنعتي در زمينه بهره گيري بهينه از مواد موثره آنها مي باشد.
افزون بر اين، با شناخت بيشتر، راهکارهاي حفاظت از ذخيره گاهها و روشهاي اهلي کردن گياهان اسانس دار باارزش(کشت زراعي آنها)به منظور تامين فراورده هاي داروئي و اشتغال زائي، از جمله رهيافتهاي موثر تحقيقات گياهان داروئي به شمار مي آيد. منطقه کاشان با شرايط اقليمي بياباني خشک و کوهستاني نيمه خشک، داراي تنوع زيستي گياهان داروئي و اسانس دار قابل توجهي در ناحيه رويشي ايراني_توراني مي باشد. پيشينه تحقيقات علمي گياهان داروئي در اين سامان نزديک به دو دهه مي رسد که تا کنون بيش از6 فقره پروژه تحقيقات گياهان داروئي در قالب پايان نامه هاي دکتراي داروسازي 4 فقره طرح پژوهشي گياهان اسانس دار و دو فقره طرح تحقيقاتي گياهان داروئي و اسانس دار به انجام رسيده است و با توجه به بررسي هاي انجام گرفته در حوزه اکولوژيک منطقه کاشان، بالغ بر 460 گونه گياهي داروئي، صنعتي و اسانس دار در نواحي بياباني و ارتفاعات کوهستاني انتشار يافته اند. متجاوز از 370 گونه گياهي داروئي و اسانس دار خودرو و وحشي، زيستگاههاي مشخصي را در مناطق ياد شده به خود اختصاص داده اند. امروزه نزديک به 70 گونه گياهي در کارگاههاي سنتي گلابگيري، به مصارف تهيه انواع عرقيات گياهي مي رسند. چهار شرکت کشت و صنعت گياهان داروئي و اسانس دار در منطقه کاشان طي دو دهه اخير، فعاليتهاي گسترده اي را در زمينه کشت و پرورش گياهان داروئي، اسانس گيري، تهيه انواع عرقيات گياهي و ساير فراورده هاي داروئي انجام داده اند. متجاوز از 50 گونه گياهان داروئي اسانس دار بومي و ... مراحل کشت آزمايشي خود را طي کرده و بعضاً توسط زارعين و يا بخش خصوصي به مرحله کشت انبوه رسيده اند. سطح گلستانهاي گل محمدي منطقه کاشان که عمدتاً در نواحي کوهستاني کاشان متمرکز شده اند بالغ بر هزار هکتار (بيش از يک پنجم مساحت گلستانهاي کشور)مي باشد. که به عنوان شاخصترين فعاليتهاي اقتصاد کشاورزي مناطق کوهستاني کاشان محسوب مي شود.
4-3- لزوم توجه به دانش بومي گل محمدي و گياهان دارويي در منطقه کاشان:
تنوع زيستي عبارت است از اشکال گوناگون زندگي که شامل موجودات زنده و زيست بومهاي اين موجودات است که ارزش اقتصادي آنها قابل برآورد نيست و در سه سطح ژنتيکي، گونه اي و اکوسيستمي مطرح است. منطقه کاشان به علت وجود گونه هاي متعدد جانوري و گياهي و زيستگاههاي مختلف آنها از مناطق غني و ارزشمند کشور در اولويت هاي بعدي محسوب مي شود .تنوع ميکروکليماهاي موجود در اين منطقه و اتخاذ تدابير هوشمندانه مردم اين اقليم هاي خرد در بهره برداري پايدار از تنوع زيستي موجود باعث مي شود معادن و ذخاير معدني اين منطقه در مقايسه با تنوع زيستي و دانش بومي موجود در آن در ديد کلان و در دراز مدت از حيث ارزشي در اولويتهاي بعدي قرار گيرند. دستاوردهاي تجربي مردم منطقه در مورد گياهان، بخشي از غناي فرهنگي کشور را تشکيل مي دهد که حفاظت ازآن به عنوان بعد چهارم تنوع زيستي از ارزش و اعتبار زيادي برخوردار است. همچنين گلستانهاي کاشان تامين کننده نيازهاي روحي، رواني و زيبايي بخش محيط زيست کوير نشينان و تفرجگاه مردم در ماههاي گرم سال است. ارزش فرهنگي گلاب با عميق ترين اعتقادات ديني مردم يعني مساجد عجين شده و تطهير خانه خدا با گلاب از جنبه هاي شاخص اهميت گل محمدي است. طبق اسناد بين المللي مبدا توليد گلاب (rose water) ايران و مبدأ توليد روغنهاي معطر (fragrant oil) و عصاره گلبرگهاي تازه (extract) يونان ذکر شده است . در بوندهشن (دايره المعارف زرتشتي ها) از گل سرخ به تکريم ياد شده است. ابو منصور موفق در قرن دهم ميلادي ضمن تعريف خواص دارويي گل رز خاطر نشان نموده است که بهترين گلها، گل سرخ ايراني است. گل محمدي به علت رايحه فوق العاده و تنوع ارقام در بسياري از مناطق دنيا کشت مي گردد و در آثار تاريخي و ادبي ملل مختلف جايگاه ويژه اي دارد. علاوه بر موارد فوق الذکر که نشان دهنده توانايي گل محمدي در ارائه خدمات بوم شناختي است دانش بومي استحصال عرقيات مختلف، کاربردهاي دارويي آن و توجه به ديگر گياهان دارويي در درمان از جنبه هاي ارزشمند و قابل توجه فرهنگي است. جنبه اخير در تأمين اهداف آموزشي، تحقيقاتي و گردشگري براي کليه آحاد جامعه و گردشگران علاقمند کار آمد است و زمينه مناسبي جهت سرمايه گذاري خواهد بود. نکته قابل توجه آنکه زمينه فرهنگي چنين توجهاتي در بين صاحبان صنايع تبديلي گل محمدي و ديگر گياهان دارويي در منطقه موجود است و توجه بيش از پيش مسئولان شتاب دهنده روند رشد آن است. در کنار اين حرکت تلاش در جهت ثبت حقوق مالکيت معنوي اين دانش بومي در مجامع معتبر بين المللي ضمن مطرح نمودن غناي فرهنگي کشور، منبع تأمين درآمدهاي مستمر خواهد شد.
5- فهرست منابع:
- مقالات دکتر بخردي : شرکت باريج اسانس کاشان, 1383.
- سايت جامع گل و گلاب ايران به آدرس: :www.kashanrose.com – سايت ملي شهر قمصر به آدرس: www.qamsar.com - سايت گل و گلاب به آدرس: www.gologolab.com - مقاله آقايان سعيد ملک و سعيد دوازده امامي: اعضاء هيئت علمي مرکز تحقيقات کشاورزي و منابع طبيعي استان اصفهان,1381.
- مقاله آقاي احسان درستکار: مدير جهاد کشاورزي شهرستان کاشان, 1381.
- سيد رضا طبايي عقدايي، محمد باقر رضايي، مريم جبلي: موسسه تحقيقات جنگلها و مراتع کشور, 1383.
- گزارش از محمدرضا باباقرباني: خبرنگار كيهان در كاشان:
http://www.kayhannews.ir/830231/11.htm#other1101
- مهندس حسين حجازي : مديريت شرکت باريج اسانس کاشان, 1382.
- دکتر حسين بتولي : محقق مرکز تحقيقات کشاورزي و منابع طبيعي استان اصفهان,1384.
- محمود فتاح الجنان: رئيس سازمان جهاد کشاورزي استان اصفهان,1382.
- دانشگاه علوم پزشکي کاشان,1383.
